Kina cha tairi: chati ya mm na kiwango cha chini Kenya

Chati ya kina cha mifereji ya tairi kwa milimita, maana ya alama za TWI za 1.6 mm, sheria ya Kenya na Tanzania, na lini usiuze tairi la mitumba.

Jibu fupi

Kenya haina namba ya milimita kwenye Traffic Rules inayotaja kina cha chini cha tairi. Kipimo kinachotumika kivitendo ni 1.6 mm, pale maua ya tairi yanapofika usawa wa alama za TWI, na hapo tairi limeisha.

Kwa duka la matairi huo si mstari wa kuuza. Ni mstari wa kutupa. Tairi la mitumba lenye mm 2 linaweza kupita macho ya mteja leo na kumwangusha kwenye mvua ya kwanza ya masika, kwa hiyo fundi makini huweka mstari wake juu zaidi: wengi hutumia mm 3 kwa magari madogo, na zaidi kwa matairi ya mbele ya matatu na lori.

Hapa chini kuna chati ya kina kwa mm, sheria ya Kenya kama ilivyoandikwa, hali ya Tanzania, na namna ya kupima bila kubahatisha.

Sheria ya Kenya inasema nini hasa

Tulisoma The Traffic Rules zilizo chini ya Traffic Act (Cap. 403) kwenye Kenya Law. Rule 18(1) inataka kila gari na trela barabarani liwe na ‘adequately inflated pneumatic tyres’, yaani matairi ya upepo yaliyojazwa upepo wa kutosha. Rule 20 inaongeza kwamba matairi na magurudumu yawe ‘adequate to carry safely’ uzito wa juu unaoruhusiwa wa gari hilo. Hakuna kati ya hizo inayotaja milimita.

Traffic Act yenyewe, kifungu cha 55(1), inakataza kutumia gari barabarani ikiwa sehemu zake, ‘including lights and tyres’, hazitunzwi katika hali ambayo kuliendesha si hatari kwa watumiaji wengine wa barabara. Adhabu iko kifungu cha 58(1): faini isiyozidi shilingi 400,000, kifungo kisichozidi miaka miwili, au vyote viwili. Kwa hiyo tairi kipara si kosa la milimita. Ni kosa la gari lisilo salama: askari wa trafiki au mkaguzi wa NTSA ndiye atakayekuandikia kosa, na mahakama ndiyo itakayoamua.

Kifungu cha 58(2) kinapanua jukumu hilo. Mtu yeyote ambaye mahakama inaridhika kwamba ndiye anayehusika na matengenezo ya gari anahesabiwa kuwa ndiye aliyelitumia barabarani kwa madhumuni ya 58(1). Kwa mwenye matatu kadhaa, kampuni yenye magari ya kazi au karakana inayotunza fleet kwa mkataba, maana yake ni wazi: tairi kipara kwenye gari unalolitunza linaweza kukurudia wewe, si dereva peke yake.

Kuna jambo moja ambalo sheria inalisema waziwazi. Rule 18(2) inakataza kufunga ‘recut pneumatic tyre’ kwenye gurudumu lolote la gari. Rule 18(3) inaeleza kuwa hilo ni tairi ambalo maua yake ya zamani yamechongwa au kuchomwa ili yaonekane na kina zaidi, au maua mapya yamekatwa kwenye mpira ule ule wa zamani. Kinachoruhusiwa ni maua yaliyochongwa ndani ya mpira mpya ulioongezwa, kama kwenye retread. Kwa lugha ya karakana: usichonge upya mifereji ya tairi la matatu au lori na kulirudisha barabarani. Maandishi ya rule hiyo hayatoi nafuu kwa matairi yaliyoandikwa REGROOVABLE ubavuni, kwa hiyo pata msimamo wa NTSA kwa maandishi kabla ya kufanya kazi hiyo.

Hatukupata kipimo cha milimita kwenye maandishi ya sheria tuliyoweza kufungua. KEBS ina code of practice ya ukaguzi wa magari, KS 1515, ambayo PVoC manual ya KEBS inaitaja kwa ukaguzi wa magari yaliyotumika yanayoingizwa nchini. Hatukuweza kusoma maandishi ya KS 1515 yenyewe. Kwa hiyo hatusemi ina namba gani.

Tanzania

Hali inafanana. Traffic Regulations za 1933 kwenye TanzLII, kanuni ya 30(1)(i), zinataka matairi yatunzwe ‘free from any defect’ linaloweza kuharibu barabara au kuhatarisha watu. Hazitaji milimita. Zaidi ya hapo, toleo tulilosoma ni la kipindi cha 2002 hadi 2005, na marekebisho ya 2006 na 2010 bado hayajaingizwa humo, kwa hiyo hatuwezi kuthibitisha jinsi kanuni ilivyo leo.

Utaona tovuti zinazodai Tanzania inatekeleza 1.6 mm kisheria. Hazitaji sheria yoyote. Tumia 1.6 mm kama sakafu ya kiufundi, si kama kifungu cha sheria, na kwa magari ya biashara uliza Kikosi cha Usalama Barabarani wanachokagua.

Alama za TWI na maana ya 1.6 mm

Tairi la gari dogo lililoidhinishwa chini ya kanuni ya UNECE R30 lina vivimbe vidogo vya mpira chini ya mifereji mikuu. Hizo ndizo alama za TWI (tread wear indicators). Aya ya 6.3.1 inataka safu zisizopungua sita zilizogawanywa sawa kuzunguka tairi. Aya ya 6.3.3 inazitaka ziashirie pale mifereji ‘no longer more than 1,6 mm deep’. Matairi ya rimu ya inchi 12 au chini yanaruhusiwa kuwa na safu nne tu.

Zipate hivi. Angalia bega la tairi, pale ubavu unapokutana na maua. Watengenezaji wengi huweka pembetatu ndogo au herufi TWI hapo; fuata mstari huo hadi ndani ya mfereji na utaona kivimbe kidogo kinachokatiza mfereji. Maua yakiwa sawa na kivimbe hicho, tairi limefika 1.6 mm.

Si "bado kidogo". Limeisha.

Chati ya kina na mstari wa kuuza

Kenya na Tanzania tunapima kwa milimita. Vipimo vya Kimarekani huandika 32nds of an inch: 1.6 mm ni karibu 2/32, na 3 mm ni karibu 4/32. Andika mm kwenye risiti.

Mstari wa mm 3 si sheria. Ni sera ya duka. Sababu yake ni rahisi: mifereji ndiyo inayotoa maji chini ya tairi, na kadiri inavyopungua kina, maji yanabaki chini ya mpira na tairi linaanza kuteleza juu ya maji badala ya kushika lami. Kwenye barabara kavu tairi la mm 2 linaweza kuonekana sawa kabisa. Mvua ikinyesha, tofauti inaonekana kwenye umbali wa kusimama.

Jinsi ya kupima bila kubahatisha

Tumia kipimo cha kina (tread depth gauge). Ni chombo kidogo, hakiuzwi ghali, na kinatoa jibu la milimita bila mabishano. Hatukupata njia ya sarafu ya Kenya au Tanzania iliyothibitishwa kwa kipimo hiki, kwa hiyo hatushauri kupima kwa sarafu.

1. Safisha mfereji kwanza. Toa mawe na matope.
2. Pima mifereji mikuu katika sehemu tatu: ndani, katikati na nje.
3. Zungusha tairi na upime tena upande mwingine wa mzunguko.
4. Andika kipimo cha chini kabisa, si wastani.
5. Usiweke pini ya kipimo juu ya TWI au juu ya kivimbe chochote ndani ya mfereji.

Tairi lenye mm 6 katikati na mm 2 ukingo mmoja ni tairi la mm 2. Huko ndiko litakapoanza kushindwa. Uchakavu wa upande mmoja pia unasema kitu kuhusu gari lililotoka nalo: alignment mbaya, upepo usio sahihi kwa muda mrefu, au sehemu za suspension zilizolegea. Mweleze mteja; mara nyingi tairi jipya litaisha vivyo hivyo kama chanzo hakijarekebishwa.

Mitumba, boda boda na matatu

Biashara ya matairi ya mitumba ni kubwa Afrika Mashariki, lakini chanzo chake kina mipaka ya kisheria. Orodha ya bidhaa zilizopigwa marufuku chini ya EAC Customs Management Act 2004, Second Schedule Part A kipengele cha 10, inataja ‘Used tyres for light Commercial vehicles and passenger cars’. Part B kipengele cha 23 kinaweka ‘Commercial casings (Second hand tyres)’ kwenye bidhaa zinazodhibitiwa. Sheria hiyo ni ya jumuiya nzima, kwa hiyo inahusu Kenya na Tanzania sawa. Karatasi ya PVoC ya Tanzania inayotumiwa na wakaguzi wa TBS pia inaorodhesha ‘Used/re-treated tyres’ kwenye bidhaa zilizokatazwa. Ukiletewa mzigo wa matairi ya saloon yanayoitwa ex-Japan, uliza yalitoka wapi na karatasi zake ziko wapi.

Boda boda ina hesabu yake. Bajaj Boxer 150 HD inayouzwa Kenya hutoka kiwandani na tairi la mbele 2.75 × 17 na la nyuma 3.00 × 17. Tairi la nyuma hubeba abiria na mzigo, kwa hiyo mara nyingi huisha mapema kuliko la mbele. Pima yote mawili. Matairi ya pikipiki nayo yana alama za kuonyesha mwisho ndani ya mifereji; zikifikiwa, badilisha.

Matatu na lori ni tofauti. Tairi la mbele ndilo linaloongoza gari likiwa limejaa abiria. Usiweke tairi la mitumba lenye kina kidogo mbele hata kama sheria haitaji namba; weka bora zaidi mbele, na yale ya kina cha wastani nyuma. Na usichonge upya mifereji: Rule 18(2) ilishaamua.

Kabla tairi halijatoka dukani

Pima. Andika. Mwonyeshe mteja kipimo kwa macho yake; watu wengi hukubali "hapana" kwa urahisi zaidi wakiona namba yenyewe kuliko wakisikia tu neno la fundi. Kisha angalia umri wa tairi kwenye msimbo wa tarehe wa DOT, na kama unahitaji maneno ya Kiingereza yaliyo ubavuni au kwenye ankara, tazama istilahi za tairi Kiingereza na Kiswahili. Kwa ukaguzi kamili wa tairi la mitumba kuna orodha ya ukaguzi kwa Kiingereza.

DuroBay ni app ya bure inayosaidia maduka ya matairi kuweka hesabu ya stoo na kusoma maandishi ya ubavuni mwa tairi, pamoja na kina ulichopima.